نوایی نامه -پهلوان محمّد بیلن علیشیر نوایی اؤرتهسیده کیچگن هزل وظرافت

پهلوان محمّد بیلن علیشیر نوایی

اؤرتهسیده کیچگن هزل وظرافت

مینینگچه، علیشیر نوایی گه فقط شاعر، عالم و متفکّر صفتیده قره ش کملیک قیله دی. بو ذات نینگ اجتماعی مناسبتلری، ادبی اؤیلری، هزل مطایبه لری، تورلی اجتماعی قتلم بیلن فعال دوستانه رابطه سقله گنی، نزاعلرنی بر طرف قیلیشگه تینچلیک ایلچیسی اؤله راق اره لشگنی، شاعر، عالم، صنعتکار، کاسب و تورلی طبقه اؤز دوری آدملریگه کؤمک قیلگنی و هاکذالر ائتیب تمام بؤله دیگن مساله لر ایمس. کمینه بیر دوره نوایی اثرلرینی سؤزمه - سؤز، جمله مه - جمله اؤقیشگه جزم قیلگن ایکنمن، جوده کؤپ نرسه لرگه دوچ کیلماقده من. سیزگه تقدیم قیلیب کیله یاتگنیم موضوعلرنینگ کؤپ قسمی هلی نوایی شناسلر تامانیدن قلمگه آلینگه نیچه یؤق. إیشانه ویرینگ، تدقیقات اوچون کؤچیریب آلگن فکتلریمنی عمر وفا قیلیب، کتاب حالیگه کیلتیره آلسم بیر نیچه جلد بؤلیشی تورگن گپ.
بیزنینگ عزیز ملتداشلریمیز هلی نوایی عالمی، اونینگ تفکر کینگلیکلری، تیلی و متنیگه کیریب باره آلگنلری یؤق. شو معناده اوشبو کونده بیریب باریله یاتگن تورکوم مقاله و معلوماتلر سیزگه اسقاته دی دیگن امیدیم بار. کیمدیر شولرنی بیر فایلگه سقلب باره بیرسه جوده ممنون و منتدار بؤلر ایدیم. ینه بیر گپ شوکه، بیتیکلریم نوایی اثرلرینی تنقیدی اؤرگنه یاتگنده، بو اولوغ ذات قره شلرینی تنقید آستیگه آلینه یاتگنده، سیزنی باسیق بؤلشگه یاردملشسه نیعجب.

* قوئیده گی یازمه نی اؤقیشگه حوصله قیلینگیز التماس. بونده پهلوان محمّد بیلن نوایی آره سیده بؤلیب اؤتگن قیزیق بیر هزل و شوخلیک عکس ایتّیریلگندیر. نوایی مشهدگه بارگنده بیتاب بؤلیب قاله دی. اونی کؤرگنی پهلوان محمّد قاشیگه باره دی، نواینی اوقه لب، قلینچینی آله کیریشه دی...
-----------------------------------------------------------
نوایی نینگ« حالات پهلوان محمّد»اثریدن کؤچیرمه.
نوایی:
« پهلوان مهربانلیق و شفقت یوزیدین هر کون عیادتیمغه کیلور ایردی و دَلک( اوقه لاووچی/ مساژ قیلووچی) خادملیغی و طریقین چون کیشی اندین یخشیراق بیلمس ایردی و اؤزی هم حکیم شیوه کیشی ایردی- التفات قیلیب، اول امر( مساز)غه اشتغال کؤرگوزور ایردی. قضارا، بیر کون کیم، سحری فقیر بو شعرنی ائتیب ایردی کیم، مطلعی بودور کیم:
هر قیان باقسم یوزومگه اول قویاشدین نور ایرور،
هر ساری قیلسم نظر اول آی منگه منظور ایرور.
و بو شعر یتتی بیت ایردی و مسوده( قارلمه)قیلیب جیبیمگه سالیب ایردیم و هنوز کیشیگه اؤقومیدور ایردیم و کؤرستمه یدور ایردیم.
پهلوان التفات یوزیدین معهود( قصدن) دستوری بیله ایگنیمنی توتر ایردی، مقدمه بنیاد قیلدی کیم:
- سینی بوکون دیرلرکیم تورکچه( ایسکی اؤزبیک تیلیده) شعرنی یخشی ائتورسین و تورکچه نظم ائتور ایلدین ایشیتیب، بیزگه بو سؤزنی مسلم توترلر. بیزنینگ بیر سوالیمیز بار.
- جوابیره ی، سیز باری سوالینگیزنی ائتینگ.
(پهلوان)دیدی:
- سوالیمیز بودورکه، تورکی گوی، شعرادین اولچه شعرلری روزگار صحیفه سیده ثبتدور، قیسی یخشیراق ائتیبدورلر؟ و سینینگ عقیده نگ انینگ یخشی ائتماقیغه بارور، سین بیگانور(یاقتیرماق، اعتراف قیلماق، خوش کؤرماق،معقوللـه ماق، لایق تاپماق)سین؟
فقیردیدیم:
- بارچه یخشی ائتیبدورلر، مین بیگانورمین. پهلوان دیدی:
- سین تکلف و کسر نفسنی قؤی، واقعی یوزیدن سؤز ائتکه، بو که، بارینی بیگانورمین، دیر سین، بارچه خود بیردیک ایمس، البتته، تفاوت بار.
فقر ائتّیم کیم:
مولانا لظفی مسلمدورلر و بو قوم نینگ استادی و ملک الکلامیدور.
دیدی:
- نیچوک سیّد نسیمی( اعمادالدّین نسیمی) دیمه دینگ؟
فقیر دیدیم:
- خاطرغه کیلمه دی و برتقدیر کیلماق، سیّد نسیمی نینگ نظمی اؤزگه رنگ توشبتور، ظاهر اهلی( دنیاوی کیشیلر) شعراسی دیک نظم ائتمه یدور، بل که، حقیقت طریقین ادا قیلیبدور. بو سوالده سینینگ غرضینگ مجاز طریقی( عرفان وتصوف یؤنه لیشیده)ده ائتور ایل ایردی.
پهلوان اعتراض یوزیدین کنایت آمیز دیدیکی که:
- روا بؤلغی که، سیّد نسیمی باریده لطفی نظمینی پسند قیلغی سین و حال اولکیم، سیّد نسیمی نینگ نظمی ظاهر یوزیدین مجاز طریقیغه شاملدور و معنی یوزیدین حقیقت طریغه- و یوقاری بیتگن بیتنی اؤقیدی کیم، فقیر بو سحر ائتوب ایردیم. چون مطلعنی اؤقیدی، اؤزگه ابیاتین هم متعاقب بیان قیلدی و تخلص کیم بونوع واقعی بؤلوبتورکیم:
گرنوایی سیمبرلر وصلین إیستب کؤرسه رنج،
یؤق عجب چونکه خام ایتگن کیشی رنجور ایرور.
نوایی نینگ نسیمیغه تغییر بیروب اؤقیدی و فی الواقع بو بیتده نوایی لفظیدین نسیمی لفظی مناسبراقدور و فقیر مستعجب بؤلدوم. آهسته راق إیلگیمنی جیبیمغه ایلتّیم و ملاحظه قیلدیم: اؤزیم بیتیب جیبیمغه سالغن مسوده ده موجود ایردی حیرت، و تعجبیم آرتتی. و پهلوان هم ائتگن سؤزین اعاده( تکرار) قیلودور ایردی و شعرنینگ ابیاتین مکرر اؤقور ایردی. و فقیر بی تحمّل بؤلوب سؤردوم کیم، اول إیش کیفیتین معلوم قیلغی مین. اول اؤزین أیراق توتتی و اؤز سؤزیده رسوخ( تأکید) کؤپره ک ظاهر قیلدی. فقیر مبالغه قیلغان سایی پهلوان هم مبالغه کؤرگوزدی. ضرورت یوزیدین سؤردومکه:
- بوشعرنی قچان یاد قیلیب توتوب ایردینگ؟
دیدیکه:
- اؤن إیکّی أیل بؤلغی که، بابر میرزانینگ مجلسیده بو شعر اؤتر ایردی، مینگه بغایت خوش کیلدی بیتیب آلیب یاد توتّیم.
باری هر حال بیله بوکون اؤتتی، اول تکیه( یاستیق، یاتاقخانه) سغه باردی. تانگله( تعجّب) هم اول دستور بیله کیلدی، ینه صحبت بؤلدی، ینه بو سؤز آره غه توشتی. ینه فقیر سؤردیم الهـَه قیلدیم کیم، بو إیش کیفیتین معلوم قیلغی مین. بو قتله خود دیدیکه:
- اول وقتکه، مین بو شعرنی یاد توتّیم، کشتیگیرلردین هم نیچه سی بار ایدیلر و هم اؤرگندیلر( شعرنی یادله دیلر)،- دیب اوچ- تؤرت پیاده سارت( تاجیک) کشتیگیلرنی که، انینگ بیله کیلیب ایردیلر، تیلب دیدیکیم:
« اؤقونگ، انداق کیم مینینگ بیله اؤرگنیب ایردینگیز». الر دغی پی در پی روان اؤقیدیلر. فقیرغه تجّب اوستیغه واقع ؤلدی و پهلوان سؤزی صدیقیده مبالغه قیلور ایردی. اگرچه مبالغه حاجت ایمس ایرد، نیچون کیم، صدقی دعواسیده نیچه تانوق( گواه، شاهد) هم اؤتکردی.
عاقبت انداق معلوم بؤلدی کیم، ایگنیمنی اوله یدیور(اولشما، توتماق)غانده جیبیمده قاغد کؤروبتور، آهسته لیق بیله اول قاغذنی چیقریب کؤروبتور و معلوم قیلبتورکه، اوشبو یقینده ائتیلغان شعردور. او کاغذنی آچوق یانیده قؤیوبتور و عناد توتوبدور و چیرمه ب و، جیبیمغه سالیبتور. هم اول زمان بؤلغان اراغه سالیبدور. آقشامکه، تکیه سیغه باریدور، کشتیگیرلرگه تکلیف بیله اؤرگه تیبدور و بویوروبتورکه، اهتمام تمام بیله تکرار قیلیبدورلرکه، روان اؤقور چاغده روان اؤقوغیلر.
- پهلوان نینگ اولنوع غریب إیشلری و عجیب ظرافتلری که، تعبغه موجب تعجّل و عقلغه باعث تحیر بؤلغی- کؤپ ایردی.